مدیریت موجودی چیست؟ تعاریف و روش‌های مدیریت موجودی انبار

زمان مطالعه : ۱۰ دقیقه

مدیریت مؤثر موجودی در نرم افزار انبار برای اطمینان از دستیابی یک شرکت به بیشترین میزان سودآوری، اهمیت بسیار زیادی دارد. مدیریت موجودی همچنین بر وفاداری به برند و دیدگاه مشتریان نسبت به کسب‌وکار تأثیر می‌گذارد، زیرا نقش مهمی در این دارد که سفارش‌های مشتریان بدون خطا و اشتباه برای آن‌ها ارسال شوند. آشنایی با انواع مختلف روش‌ها و شیوه‌های مدیریت موجودی که به‌طور معمول مورد استفاده قرار می‌گیرند، می‌تواند به شما کمک کند تا مناسب‌ترین روش را برای شرکت خود انتخاب کنید. در این مقاله بررسی می‌کنیم که مدیریت موجودی چیست و با ۱۸ نوع و فرمول مختلفی که می‌توانید برای مدیریت موجودی استفاده کنید، آشنا می‌شویم.

مدیریت موجودی چیست؟

مدیریت موجودی بخشی از مدیریت زنجیره تأمین است که شامل نظارت و کنترل جریان کالاها از تولیدکنندگان به انبارها و سپس به محل فروش می‌شود. یکی از وظایف اصلی مدیریت موجودی، ثبت دقیق اطلاعات مربوط به محصولات جدید و مرجوعی است که هنگام ورود به انبار یا محل فروش و همچنین هنگام خروج از آن‌ها، جابه‌جا می‌شوند.

اگرچه فرآیند مدیریت موجودی در سازمان‌های بزرگ می‌تواند پیچیده‌تر باشد، اما روند اصلی تقریباً یکسان است: کالاها وارد انبار می‌شوند و روی قفسه‌ها یا در محل‌های مخصوص نگهداری موجودی قرار می‌گیرند. سپس این کالاها به واحدهای تولید منتقل می‌شوند تا به محصولات نهایی تبدیل شوند و در نهایت مستقیماً برای مشتریان ارسال می‌شوند.

در شرکت‌های کوچک‌تر، کالاهایی که از تولیدکننده دریافت می‌شوند ممکن است مستقیماً وارد محل نگهداری موجودی شوند. برای توزیع‌کنندگان عمده‌فروش، کالاها معمولاً محصولات نهایی هستند و برخلاف کارخانه‌های تولیدی، مواد اولیه محسوب نمی‌شوند.

فرآیند مدیریت موجودی برای ثبت و پیگیری کالاها به انواع مختلفی از اطلاعات نیاز دارد؛ از جمله تعداد کالاها، هزینه یا قیمت کالاها، شماره‌های سریال، شماره‌های بچ یا سری تولید و تاریخ‌ها.

انواع مدیریت موجودی

روش‌های مختلفی برای مدیریت موجودی وجود دارد که برای اطمینان از در دسترس بودن کالاها و پاسخگویی به نیاز مشتریان مورد استفاده قرار می‌گیرند. این روش‌ها عبارت‌اند از:

  1. بررسی موجودی
  2. تحلیل ABC
  3. روش درست‌به‌موقع (JIT)
  4. مقدار سفارش اقتصادی
  5. حداقل مقدار سفارش
  6. موجودی اطمینان
  7. فرمول نقطه سفارش مجدد
  8. روش‌های FIFO و LIFO
  9. رهگیری بچ یا سری تولید
  10. ارسال محموله‌های عمده
  11. موجودی امانی
  12. مدیریت دائمی موجودی
  13. دراپ‌شیپینگ
  14. کراس‌داکینگ
  15. شش سیگما
  16. لین شش سیگما
  17. پیش‌بینی تقاضا
  18. تولید ناب

۱. بررسی موجودی

این نوع مدیریت موجودی معمولاً برای کسب‌وکارهای کوچک جذابیت بیشتری دارد. در این روش، کالاهایی را که در حال حاضر در انبار دارید، به‌صورت منظم بررسی و با نیازهای پیش‌بینی‌شده آینده مقایسه می‌کنید.

اگرچه بررسی خودکار موجودی می‌تواند حداقل سطح موجودی موردنیاز را مشخص کند، این روش همچنان به بازرسی منظم موجودی نیاز دارد و باید کالاها دوباره سفارش داده شوند تا حداقل میزان موردنیاز تأمین شود.

این روش می‌تواند مؤثر باشد، اما در عین حال احتمال بروز خطای انسانی را افزایش می‌دهد و ممکن است به نیروی کار و زمان قابل‌توجهی نیاز داشته باشد.

۲. تحلیل ABC

در این روش مدیریت موجودی، موجودی کالاها را بر اساس ارزش و اهمیت هزینه‌ای محصولات به گروه‌های مختلف تقسیم می‌کنید.

گروه A شامل کالاهایی با ارزش بالا و تعداد کم است. گروه B شامل کالاهایی با ارزش و تعداد متوسط است و گروه C شامل کالاهایی با ارزش پایین و تعداد زیاد می‌شود.

سپس سیستم مدیریت موجودی هر یک از این گروه‌ها را به‌صورت جداگانه مدیریت می‌کند.

در روش تحلیل ABC، لازم است بدانید کدام محصولات بیشترین میزان فروش را دارند تا بتوانید از وجود موجودی اضافی برای آن‌ها اطمینان حاصل کنید.

یکی از مزیت‌های اصلی این روش این است که کنترل بهتری بر کالاهای باارزش خواهید داشت. با این حال، تحلیل مداوم سطح موجودی گروه‌های مختلف می‌تواند به منابع و زمان قابل‌توجهی نیاز داشته باشد، به‌خصوص اگر انبار بزرگی داشته باشید که تعداد زیادی کالا در آن نگهداری می‌شود.

۳. روش درست‌به‌موقع (JIT)

در این روش، محصولات دقیقاً زمانی وارد می‌شوند که مشتریان آن‌ها را سفارش داده‌اند. به این ترتیب، می‌توان نیاز و تقاضای مشتریان را بدون نگهداری مقدار زیادی از محصولات در انبار و آماده‌به‌کار بودن آن‌ها تأمین کرد.

این رویکرد شامل بررسی الگوهای خرید، ارزیابی عوامل مرتبط با موقعیت مکانی که به شما کمک می‌کنند مشخص کنید در زمان‌ها و مکان‌های خاص چه کالاهایی موردنیاز هستند، و همچنین تحلیل تقاضای فصلی می‌شود.

ریسک این نوع مدیریت موجودی این است که ممکن است تقاضای بازار را به‌درستی پیش‌بینی نکنید یا با مشکلاتی در همکاری با تأمین‌کنندگان مواجه شوید. در چنین شرایطی، ممکن است موجودی کالا در انبار تمام شود و کالا در زمان موردنیاز در دسترس نباشد.

۴. مقدار سفارش اقتصادی

مقدار سفارش اقتصادی (EOQ) فرمولی برای تعیین میزان ایده‌آل موجودی موردنیاز یک شرکت برای خرید است. این فرمول متغیرهای مشخصی مانند میزان تقاضا، مجموع هزینه‌های تولید و سایر عوامل را در نظر می‌گیرد.

هدف از استفاده از این فرمول، تعیین بیشترین تعداد واحدهای محصولی است که باید خریداری شوند تا هزینه‌های مربوط به خرید به حداقل برسد.

۵. حداقل مقدار سفارش

این روش مدیریت موجودی به‌طور مشخص برای تأمین‌کنندگان کاربرد دارد و به کمترین مقدار موجودی یا کالایی اشاره می‌کند که یک تأمین‌کننده حاضر است بفروشد.

خرده‌فروش باید بتواند حداقل مقدار تعیین‌شده برای سفارش را خریداری کند تا تأمین‌کننده با انجام معامله موافقت کند.

۶. موجودی اطمینان

در این روش مدیریت موجودی، مقدار بیشتری از کالا نسبت به میزان تقاضایی که خرده‌فروش انتظار دارد، سفارش داده می‌شود.

از این روش برای جلوگیری از تمام شدن موجودی کالا استفاده می‌شود؛ به‌ویژه در شرایطی که تغییرات غیرمنتظره‌ای در میزان تقاضای مشتریان ایجاد شود.

۷. فرمول نقطه سفارش مجدد

این روش مدیریت موجودی بر اساس چرخه‌های خرید و فروش شرکت تعیین می‌شود و مقدار آن با توجه به نوع محصول می‌تواند متفاوت باشد.

در این فرمول، نقطه سفارش مجدد معمولاً بالاتر از مقدار موجودی اطمینان در نظر گرفته می‌شود، زیرا این کار زمان بیشتری برای ثبت سفارش جدید و دریافت مجدد کالا در اختیار شرکت قرار می‌دهد.

۸. FIFO و LIFO

FIFO مخفف عبارت «اولین ورودی، اولین خروجی» است و LIFO مخفف عبارت «آخرین ورودی، اولین خروجی» است.

در روش FIFO، کالاهایی که زودتر وارد انبار شده‌اند، زودتر به فروش می‌رسند تا کل موجودی تا حد امکان تازه و جدید باقی بماند.

در روش LIFO، برای جلوگیری از قدیمی شدن یا ماندن طولانی‌مدت موجودی، کالاهای جدیدتر ابتدا به فروش می‌رسند.

۹. رهگیری سری تولید

در این نوع مدیریت موجودی، شرکت کالاهای موجود در انبار را بر اساس ویژگی‌های مشابه گروه‌بندی و پیگیری می‌کند. این روش برای شناسایی کالاهای تاریخ‌مصرف‌گذشته یا پیدا کردن منشأ محصولات معیوب و مشخص کردن اینکه این محصولات متعلق به کدام سری تولید اولیه بوده‌اند، بسیار مفید است.

۱۰. ارسال محموله‌های عمده

این روش بر کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل تمرکز دارد. در این روش، موجودی کالا را روی پالت قرار می‌دهید تا بتوانید تعداد بیشتری محصول را به‌صورت هم‌زمان ارسال کنید.

۱۱. موجودی امانی

در این نوع مدیریت موجودی، فروشنده یا عمده‌فروش موافقت می‌کند کالاهای خود را بدون دریافت پرداخت اولیه در اختیار خرده‌فروش قرار دهد. مالکیت کالاها همچنان در اختیار فروشنده باقی می‌ماند و خرده‌فروش زمانی هزینه کالا را پرداخت می‌کند که آن را به فروش برساند.

۱۲. مدیریت دائمی موجودی

این روش یکی از ساده‌ترین و پایه‌ای‌ترین تکنیک‌های مدیریت موجودی است و شامل شمارش موجودی کالا بلافاصله پس از رسیدن آن به انبار می‌شود. اطلاعات موجودی به‌صورت دستی در یک صفحه گسترده مانند اکسل یا با استفاده از قلم و کاغذ ثبت می‌شود.

۱۳. دراپ‌شیپینگ

در این نوع مدیریت موجودی، فروشگاه کالاهایی را که به فروش می‌رساند در انبار خود نگهداری نمی‌کند. در عوض، زمانی که مشتری محصولی را خریداری می‌کند، فروشگاه آن کالا را از یک شخص یا شرکت ثالث خریداری کرده و از آن‌ها می‌خواهد محصول را مستقیماً برای مشتری ارسال کنند. بنابراین، خرده‌فروش هیچ‌گاه مستقیماً کالا را در اختیار نمی‌گیرد.

۱۴. کراس‌داکینگ

کراس‌داکینگ یک روش مدیریت موجودی است که در آن یک کامیون کالاها را مستقیماً در کامیون‌های خروجی تخلیه می‌کند. با استفاده از این روش، بین دریافت و تحویل کالاها، به فضای ذخیره‌سازی بسیار کمی نیاز است یا حتی ممکن است اصلاً نیازی به انبار کردن کالاها وجود نداشته باشد.

۱۵. شش سیگما

شش سیگما روشی است که بر بهبود عملکرد کلی کسب‌وکارها تمرکز دارد و در عین افزایش سودآوری، تلاش می‌کند میزان افزایش موجودی اضافی را کاهش دهد.

۱۶. لین شش سیگما

این روش از ابزارهای شش سیگما استفاده می‌کند، اما تمرکز آن بر بهبود جریان و فرآیندهای کسب‌وکار و افزایش استانداردسازی کارها است.

۱۷. پیش‌بینی تقاضا

در این روش، شرکت‌ها داده‌های مربوط به فروش گذشته را بررسی می‌کنند تا برآوردی از میزان تقاضای مشتریان در آینده به دست آورند. به عبارت دیگر، شرکت تعداد کالاهایی را که انتظار دارد مشتریان خریداری کنند تخمین می‌زند و سپس از این اطلاعات برای تعیین مقدار موجودی موردنیاز و میزان کالایی که باید سفارش دهد، استفاده می‌کند.

۱۸. روش تولید ناب

این روش به‌طور مشخص بر شیوه‌های مدیریتی یک شرکت تأثیر می‌گذارد. هدف تولید ناب، حذف اتلاف و فعالیت‌هایی است که هیچ ارزش افزوده‌ای ایجاد نمی‌کنند.

چرا مدیریت موجودی اهمیت دارد؟

وقتی مدیریت موجودی به‌خوبی سازمان‌دهی شده باشد، سایر بخش‌های فرآیند مدیریت زنجیره تأمین نیز به‌صورت روان و منظم پیش خواهند رفت. بدون مدیریت مناسب موجودی، شرکت‌ها در معرض مشکلاتی مانند ارسال اشتباه کالا، انتخاب اشتباه کالا هنگام جمع‌آوری سفارش، تمام شدن موجودی برخی کالاها و انباشته شدن بیش از حد موجودی قرار می‌گیرند.

وقتی انبارها به‌درستی مدیریت نشوند، قفسه‌های نامرتب، فهرست‌های کاغذی نادرست برای جمع‌آوری سفارش یا یک انبار آشفته می‌توانند باعث شوند کارکنان کالای اشتباهی را برای سفارش انتخاب کنند. ارسال اشتباه کالا نیز در ادامه، نتیجه همین انتخاب اشتباه کالا در ابتدای فرآیند است.

وقتی شرکت‌ها از روش‌های دستی برای ثبت سفارش استفاده می‌کنند و درک کاملی از کالاهای موجود در انبار خود ندارند، نمی‌توانند مقدار موجودی موردنیاز آینده را به‌درستی پیش‌بینی کنند. در نهایت، این وضعیت باعث تمام شدن موجودی برخی کالاها و همچنین انباشت بیش از حد کالاهای دیگر می‌شود.

این اشتباهات بر سودآوری سازمان تأثیر می‌گذارند، زیرا هم باعث هدر رفتن پول می‌شوند و هم زمان کارکنان را برای اصلاح خطاها تلف می‌کنند. از طرف دیگر، چنین اشتباهاتی می‌توانند تصویر نامناسبی از شرکت در ذهن مشتری ایجاد کنند و در نتیجه باعث ثبت نظرات منفی یا کاهش وفاداری مشتریان شوند.

SKU چیست؟

SKU مخفف عبارت «واحد نگهداری موجودی» (Stock Keeping Unit) است و به شماره‌ای گفته می‌شود که یک فروشگاه برای شناسایی یک محصول، قیمت، تولیدکننده و گزینه‌های مختلف آن اختصاص می‌دهد.

SKUها معمولاً به دسته‌ها و طبقه‌بندی‌های مختلف تقسیم می‌شوند. این کار به خرده‌فروشان اجازه می‌دهد محصولات را به‌سادگی در گروه‌های مختلف قرار دهند و آن‌ها را برای تحلیل و بررسی بهتر دسته‌بندی کنند.

فروشگاه‌های اینترنتی همچنین از SKUها برای ارائه پیشنهادهای مرتبط با محصولات استفاده می‌کنند. از آنجا که محصولاتی با ویژگی‌های مشابه را می‌توان با استفاده از SKU در یک گروه قرار داد، خرده‌فروش می‌تواند محصولات مشابهی را که ممکن است مورد علاقه مشتری باشند، به او پیشنهاد دهد.

برای مثال، یک فروشگاه ممکن است محصولات خود را بر اساس نوع مشتری، مانند مردان، زنان یا کودکان، و همچنین بر اساس سبک، رنگ یا جنس کالا دسته‌بندی کند.

سپس خرده‌فروش می‌تواند با استفاده از SKUها گزارش‌های دقیقی تهیه کند که موجودی و میزان فروش را پیگیری می‌کنند. از این گزارش‌ها همچنین می‌توان برای مذاکره با فروشندگان و تأمین‌کنندگان کالا و دریافت شرایط بهتر استفاده کرد.

فرمول‌های مدیریت موجودی

دو فرمول وجود دارند که معمولاً در مدیریت موجودی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این دو فرمول عبارت‌اند از:

مقدار سفارش اقتصادی

فرمول مقدار سفارش اقتصادی (EOQ) برابر با جذر 2DS/H است.

در این فرمول:

D نشان‌دهنده میزان تقاضا بر حسب تعداد واحد کالا است.

S نشان‌دهنده هزینه ثبت سفارش است.

H نشان‌دهنده هزینه نگهداری موجودی است.

فرمول نقطه سفارش مجدد

فرمول نقطه سفارش مجدد برابر است با:

(میانگین میزان مصرف روزانه × مدت زمان تأمین کالا) + موجودی اطمینان